Melkveehouder Frank Mijs en akkerbouwer Jacob van den Borne onderzoeken hoe samenwerking tussen melkveehouderij en akkerbouw kan bijdragen aan een weerbaardere bodem, minder emissies en een toekomstbestendig systeem op zandgrond.
Samen bouwen aan een systeem dat past bij het gebied
Op de zandgronden rond Postel en Reusel bepaalt de bodem hoe je boert. De grond warmt snel op, droogt snel uit en vraagt voortdurend aandacht. Hierdoor moet iedere teler op deze grondsoort constant nadenken over zijn organische stof voorziening, de water- en nutriënttoestand. Wie hier een toekomstbestendig bedrijf wil runnen, moet verder kijken dan de grenzen van het eigen perceel.
Vanuit die praktijk werken melkveehouder Frank Mijs en akkerbouwer Jacob van den Borne al jaren samen. Binnen Boerderij van de Toekomst Zuidoostelijk Zand krijgt die samenwerking nu een naam, een richting en de komende jaren ook een belangrijke rol in het naar buiten treden met de strategie, logica en implicaties van dit bedrijfssystem: grondgebonden melkveehouderij in samenwerking met akkerbouw.
Wat Frank en Jacob doen, is niet nieuw voor henzelf. Wel nieuw is dat ze hun manier van werken nu expliciet als bedrijfssysteem gaan onderzoeken. Niet om een theorie te bewijzen, maar om scherper te krijgen wat deze samenwerking betekent voor bodem, emissies en bedrijfsvoering.
Twee ondernemers die elkaar aanvullen
Frank Mijs runt een melkveebedrijf met 130 koeien. Op zijn bedrijf wordt gemolken met twee melkrobots en gewerkt met een automatisch voersysteem. Hij beschikt over 27 hectare in Nederland en 18 hectare in België. Zijn manier van ondernemen is vooruitstrevend, maar altijd praktisch. Nieuwe technieken past hij alleen toe als ze echt iets toevoegen aan diergezondheid, efficiëntie of milieu.
Jacob van den Borne is derde generatie akkerbouwer en teelt op ongeveer 500 hectare, waarvan 135 hectare eigendom en de rest vaste pacht. Ook hij boert in twee landen. Zijn bedrijf draait om data, precisielandbouw en een strak georganiseerde rotatie. Door grondruil met ongeveer tachtig veehouders binnen een straal van dertig kilometer realiseert hij een 1-op-4 aardappelrotatie.
Wat hen bindt, is hun manier van kijken naar landbouw in deze regio. Bedrijven functioneren hier niet als losse eilanden, maar als een netwerk van grond, mest en gewassen. Voor Jacob is samenwerking daarom een logische basis van het systeem.
“Als akkerbouwer moet je hier op de uitruiltoer,” zegt Jacob. “De meeste grond zit bij de veehouders. Als je een goede rotatie wilt, moet je dat samen organiseren.”
De samenwerking tussen Frank en Jacob past precies in die traditie van grondruil en uitwisseling.
De opgave van zandgrond
Zandgrond vraagt om een andere manier van denken dan zwaardere gronden. De bodem warmt snel op en organische stof wordt sneller afgebroken. Dat betekent dat je voortdurend moet blijven bouwen aan bodemkwaliteit.
Frank ziet dat dagelijks terug in de praktijk.
“Hoe warmer de grond is, hoe sneller de afbraak gaat. Dan moet je dus steeds weer organische stof toevoegen om die bodem gezond te houden.”
Tegelijkertijd zijn landbouwbedrijven in het gebied sterk met elkaar verweven. Grond wordt geruild, mest wordt uitgewisseld en gewassen passen in elkaars bouwplan. In de praktijk vormen bedrijven samen een systeem, terwijl regelgeving vaak vooral naar het individuele bedrijf kijkt.
Juist dat spanningsveld vormt de achtergrond van het traject waar Frank en Jacob nu samen aan beginnen.
Van bestaande praktijk naar bewust systeem
Binnen Boerderij van de Toekomst verdiepen Frank en Jacob hun samenwerking en maken ze deze bewuster en beter inzichtelijk. Ze werken op een cluster van percelen waar ze de komende jaren willen volgen wat het effect is van hun keuzes. Tegelijkertijd wordt er ook verkend waar eventuele knelpunten of beperking van het systeem kunnen ontstaan.
Ze blijven ieder verantwoordelijk voor hun eigen bedrijf, maar stemmen rotatie, gewaskeuze en bemesting gerichter op elkaar af.
“We zitten eigenlijk in elkaars bouwplan,” zegt Jacob. “Soms ruilen we aardappelen voor mais of gras. We kijken waar gewassen het beste passen.”
Een belangrijke bouwsteen in het systeem is mestkwaliteit. Frank onderzoekt al langer hoe hij via rantsoen of mogelijke invloed kan uitoefenen op de samenstelling van zijn mest.
Het idee daarachter is praktisch: als mest beter aansluit bij wat bodem en gewas nodig hebben, kan dat effect hebben op benutting, emissies en opbrengst.
“Als ik mijn mestkwaliteit verbeter, kan dat niet alleen effect hebben op mijn eigen bedrijf, maar ook op de gewassen bij Jacob.”
Daarmee verschuift mest in dit systeem van een restproduct naar een gerichte bouwsteen binnen het geheel van bodem, gewas en rotatie.
Meten wat er gebeurt
Het traject wordt begeleid door Wageningen University & Research. Onderzoekers Duncan Ralston open teelten) en Martine Bruinenberg (livestock research) zijn betrokken bij deze locatie.
De rol van beide onderzoekers is om, vanuit hun achtergrond en expertise, samen met de ondernemers vast te leggen waar het systeem nu staat en de komende jaren te volgen wat veranderingen in rotatie en mestkwaliteit doen met bodem en emissies.
“De samenwerking bestaat hier al in de praktijk,” zegt Duncan Ralston. “Door het in kaart brengen van de praktische en soms onzichtbare elementen, kunnen we de waarom-logica van de aanpak in kaart brengen. Samen met slimme inzet van metingen kunnen we zichtbaar maken wat het effect is van deze manier van werken op bodemkwaliteit en nutriëntenbenutting.”
Er zijn al eerste metingen uitgevoerd, onder meer rond reststikstof. In de komende fase wordt het meetplan verder uitgewerkt. Daarbij wordt gekeken naar onder andere stikstof in bodem en grondwater, organische stofbalans en effecten op bodemleven.
Stap voor stap verder bouwen
Voor Frank en Jacob is dit traject vooral een manier om beter te begrijpen wat hun manier van werken betekent. Veel gebeurt al jaren vanuit ervaring en vakmanschap. Door het nu systematisch te volgen, hopen ze scherper te krijgen wat werkt en waar nog verbetering mogelijk is.
Frank vat het eenvoudig samen:
“Eerst doen. Dan meten. En dan kijken wat het oplevert.”
Over vijf jaar
Over vijf jaar hopen Frank en Jacob concreet te kunnen laten zien wat deze manier van samenwerken oplevert. Daarbij kijken ze vooral naar drie dingen:
- lagere emissies binnen het gezamenlijke systeem
- een betere bodemkwaliteit op de zandgronden
- een economisch werkbaar model voor beide bedrijven
“Als we over vijf jaar kunnen laten zien dat we samen minder emissies hebben doordat we als één systeem werken, dan is het voor mij geslaagd,” zegt Frank.
Tegelijkertijd speelt er een bredere vraag: kan beleid beter aansluiten bij samenwerking tussen bedrijven in een gebied?
“Ik hoop dat we kunnen laten zien dat samenwerken juist helpt om doelen te halen,” zegt Jacob. “En dat de overheid dat uiteindelijk ook gaat faciliteren.”
Blijf dit bedrijfssysteem volgen
De komende jaren wordt stap voor stap zichtbaar wat deze samenwerking betekent voor bodem, mestbenutting en emissies. Binnen Boerderij van de Toekomst Zuidoostelijk Zand worden ervaringen en resultaten uit dit bedrijfssysteem gedeeld binnen de learning community, zodat duidelijk wordt wat er in de praktijk mogelijk is op zandgrond.